Η Μεταλλευτική δραστηριότητα στην κοινότητά μας, είναι συνυφασμένη με τις δραστηριότητες της Ελληνικής Μεταλλευτικής Εταιρείας Λτδ. Η Ε.Μ.Ε δημιουργήθηκε κυριολεκτικά μέσα από τον ιδρώτα και τον μόχθο του κυπριακού λαού ( Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων ) που μαζί, λάξεψαν τα σπλάχνα της Κυπριακής γης σε καιρούς χαλεπούς και συνθήκες πολύ δύσκολες. Η Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων, ήταν προπομπός της μετέπειτα Ελληνικής Μεταλλευτικής Εταιρείας.

Η ΑΕΕΧΠΛ έφτασε στο νησί μας τη δεκαετία του 1920 και εργοδότησε σε στιγμές αγγλοκρατίας μα και απέλπιδος φτώχειας και μαρασμού, χωριά ολόκληρα, έθρεψε οικογένειες και προσέφερε στο νησί μέσα από τις εξαγωγές το πολύτιμο συνάλλαγμα, απαραίτητη προϋπόθεση για τη μελλοντική ανάπτυξη του νησιού μας.

Η ΑΕΕΧΠΛ που οι ρίζες της προέρχονται από την Ελλάδα, είναι άμεσα συνδεδεμένες με τα κεφάλαια της Τράπεζας Αθηνών και ιδρύθηκε το 1909 με πρωτεργάτες τον Νικόλα Κανελλόπουλο, Επαμεινώνδα Χαρίλαο, Πρόδρομο Μποδοσάκη και Λουκά Μούσουλο (ο καθηγητής και Ακαδημαϊκός, Λουκάς Μούσουλος, γεννήθηκε το 1910 στον Καραβά της Επαρχίας Κερύνειας ).

Η έλευση της Ανώνυμης Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων & λιπασμάτων στο χωριό μας, ήταν στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1920. Τον Ιούλιο του 1923 φθάνει στο νησί η πρώτη αντιπροσωπεία της ΑΕΕΧΠΛ. Αντιπρόσωπος της εταιρείας στην Κύπρο ήταν ο οίκος Ν.Π. Λανίτης στη Λεμεσό. Η ΑΕΕΧΠΛ δεν επισκέφθηκε το νησί τυχαία, ήταν γνώστες της μεταλλευτικής παράδοσης του τόπου μας και γνώριζαν τις προοπτικές που εμφάνιζαν τα μεταλλεία της Κύπρου. Με την άφιξή της, εκτελεί έρευνες στην περιοχή του χωριού μας και από τον Ιούλιο του 1923 οι επισκέψεις των διευθυντών της Ελλαδικής Εταιρείας είναι πάμπολλες. 

Ενδεικτικός Πίνακας εργαζομένων και πληρωμών της περιόδου

Η Εταιρεία δουλεύει στο χωριό μας καθ’ όλη τη διάρκεια του 1924 και 1925 με τοπικούς διευθυντές  τους κ.κ. Νικολαΐδη,Τσάκονα και Κέπλερ.

ΠΟΛΥ  ΔΥΣΚΟΛΕΣ  ΣΥΝΘΗΚΕΣ  ΖΩΗΣ

Οι συνθήκες και οι ώρες εργασίας, αλλά και οι χαμηλοί μισθοί, η απουσία της κατάλληλης νομοθεσίας για προστασία των μεταλλωρύχων, έκαναν πολύ δύσκολη την ζωή των μεταλλωρύχων. Οι βάρδιες (δηλαδή το ωράριο εργασίας) στην αρχή ήταν ανάλογα με το φως « γέννημα ήλιου μέχρι βούτημα ήλιου ».

Στη συνέχεια τα μεταλλεία δούλευαν τρεις βάρδιες στο εικοσιτετράωρο, 07:00 π.μ. μέχρι 15:00 A΄ βάρδια  – 15:00 – 23:00  B΄ βάρδια και 23:00 – 7:00 της επόμενης ημέρας ή Γ΄ βάρδια.

Το χωριό μας, το Μιτσερό έζησε το δύσκολο ξεκίνημα, την περίοδο αιχμής και δόξας του αλλά και τον φυσικό κορεσμό των μεταλλείων.

Για πολλούς από τους κατοίκους της κοινότητάς μας ή Εταιρεία ήταν συνώνυμη με την εκμετάλλευση και την εξαθλίωση, τις κάκιστες συνθήκες εργασίας, τα χαμηλά μεροκάματα, την αρπαγή των περιουσιών τους, τις ανίατες αρρώστιες που επέφερε η επίπονη δουλειά κάτω από την γη. Η Κύπρος του 1923 χαρακτηρίζεται από φτώχεια. Οι δουλειές ελάχιστες, οι άνθρωποι για να επιβιώσουν και να θρέψουν την οικογένειά τους έπρεπε να εργαστούν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, άλλη επιλογή δεν υπήρχε.

Η δουλειά στα μεταλλεία είναι ίσως από τις δυσκολότερες και πιο επίπονες εργασίες που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος. Η τότε εποχή δεν παρείχε τις τεχνολογικές διευκολύνσεις, οι άνθρωποι ήταν αντιμέτωποι με τη φύση και όλη η εργασία ήταν χειρονακτική και η φυσική τους επιβίωση βρισκόταν καθημερινά κάτω από μια μόνιμη απειλή. Όμως ένα είναι το γεγονός : ότι η Εταιρεία προσέφερε εκείνη τη συγκεκριμένη εποχή, ευκαιρία εργασίας. Όχι εύκολη, αλλά δύσκολη, επικίνδυνη, σχεδόν απάνθρωπη. Έτσι όταν όλοι μιλούν για την Εταιρεία, χαμηλώνουν τη φωνή τους, η Εταιρεία παρόλες τις κακουχίες τους βοήθησε να σταθούν στα πόδια τους, να θρέψουν τα παιδιά τους.

Στο χωριό μας ζουν ακόμη σήμερα άνθρωποι που ακολούθησαν κατά πόδας την ΑΕΕΧΠΛ και την ΕΜΕ, τις ανακαλύψεις του χρυσού, του χαλκού, του σιδηροπυρίτη και των άλλων πολύτιμων μετάλλων, που για χρόνια εξάγονταν από την Κύπρο προσφέροντας σε δύσκολους καιρούς το πολύτιμο συνάλλαγμα που κράτησε τον τόπο.

Το μεταλλείο Κοκιινοπεζούλας  1964

Οι διηγήσεις για τη ζωή στα μεταλλεία του Μιτσερού ( Μεταλλείο Κοκκινοπεζούλας – Κοκκινόγιας και Αγροκηπιάς ) προέρχονται απο τους κ.κ. Λοΐζο Χριστοδούλου Βουρβουλλά, Ιωάννη Σωτηρίου, Μιχάλη Κλαδευτηρά και την κα Θεοδοσία Χαρ. Κόκκινου. Όλοι γεννήθηκαν γύρω από το 1912 μέχρι το 1920 και βρέθηκαν « ανυπόλητοι και πεινασμένοι » να δουλεύουν στην ηλικία 15-16 χρόνων για το μεροκάματο. Γυναίκες και άνδρες, ελληνοκύπριοι και τουρκοκύπριοι όλοι μαζί στις βάρδιες που ταρακουνούσαν τα βάθη της γης. Το 1923 εξιστορεί ο κύριος Λοΐζος Βουρβουλλάς, το μεροκάματο ήταν 10-12 γρόσια την ημέρα, εργάτες μπόλικοι, η πείνα θέριζε τα γύρω χωριά και ο κόσμος ερχόταν να δουλέψει στο μεταλλείο, Έφταναν το χάραμα από τα γύρω χωριά με τα πόδια ή με το ποδήλατο, δούλευαν ασταμάτητα, με μια μικρή ανάπαυλα για το φαγητό, το οκτάωρο τους και αναχωρούσαν πάλι με τα πόδια προς το χωριό τους ξεθεωμένοι, λερωμένοι, με τα πνευμόνια γεμάτα σκόνη. Με το πέρασμα του χρόνου τα ημερομίσθια αυξήθηκαν αμυδρά, το 1926 οι τεχνίτες έπαιρναν 3 σελίνια τη μέρα, ενώ οι ανειδίκευτοι 1 1/5 σελίνι. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι πριν τον Β΄ Παγκόσμιο ελάχιστες εργασίες γίνονταν με μηχανικά μέσα. Μερικοί από τους πρώτους μεταλλωρύχους του χωριού μας την εποχή εκείνη ήταν ο Γερόλουκας, ο Μαυρόγιωρκας ο Β. Μούδουρος ο Νικόλας Κουρούσιης,  κ.α.

Οι δύο πρώτοι θάνατοι μεταλλωρύχων στο μεταλλείο του χωριού

Ο θάνατος του Κώστα του πρόσφυγα και του Ευγένιου Κανέλλου στο λάκκο της Καλής Ελπίδας στο βουνό Κορώνη. Από τα γεγονότα που σημάδεψαν τη ρουτίνα της ζωής του Μιτσερού στα πρώτα χρόνια της ύπαρξης του μεταλλείου, ήταν ο θάνατος του Κώστα του πρόσφυγα και του Ευγένιου Κανέλλου, του Ελλαδίτη τεχνικού διευθυντή που είχαν στο μεταλλείο η ΑΕΕΧΠΛ στο Μιτσερό. Ο Κανέλλος κατοικούσε στο χωριό, στο σπίτι του Σταύρου Χατζηνικόλα και ήταν καθημερινά στους υπόγειους χώρους του μεταλλείου. Ένα πρωί, εξιστορεί ο κύριος Λοΐζος Βουρβουλάς, κατέβηκε για δουλειά στο « Λάκκο της Καλής Ελπίδας » ο επιστάτης, ο κύριος Κώστας ο Πρόσφυγας. Μόλις κατέβηκε στο βάθος του λάκκου, έσβησε η λάμπα της ασυτελίνης που χρησιμοποιούσε για να φωτίζει το χώρο που εργαζόταν, ένδειξη απουσίας οξυγόνου, πράγμα που ανησύχησε τους συγχωριανούς που παρακολουθούσαν. Αμέσως ειδοποιήθηκε ο Τεχνικός διευθυντής, ο κύριος Ευγένιος Κανέλλος, που κατέβηκε και αυτός με τη σειρά του τις σκάλες για να προστρέξει στη βοήθεια του Κώστα. Δυστυχώς όμως, η απουσία του οξυγόνου, και ίσως και άλλοι παράγοντες, επέφεραν και στους δύο το θάνατο. Ολάκερο το χωριό έτρεξε – κομίζοντας ξύδι για να συνεφέρει τα παλικάρια – αλλά άδικα. Ο Κανέλος και ο Κώστας άφησαν την τελευταία τους πνοή στο μεταλλείο του Μιτσερού.  

Το εργοστάσιο του χρυσού στο Μιτσερό
(ερείπια, όπως είναι σήμερα)

Η ανεύρεση του χρυσού και το εργοστάσιο

Γύρω στα 1935 τα μεταλλεία του Μιτσερού -  Αγροκηπιάς – Κοκκινοπεζούλας – Κοκκινόγιας, βρίσκονταν σε αναβρασμό λόγω της ανεύρεσης του χρυσού. Λόγω της ανακάλυψης αυτής, οι Διευθυντές της ΕΜΕ, οι κ.κ. Κώστας Μαγγλής και Χαράλαμπος Μαραγκός, μετακόμισαν και παρέμειναν στο χωριό για αρκετό καιρό ( έμεναν στα σπίτια του Κωστή του Ψάλτη ). Επίσης άλλοι αξιωματούχοι της Εταιρείας έμεναν στο χωριό όπως η οικογένεια Νικόλα Σκοπελίτη που έμενε στο σπίτι του Πολύκαρπου Παναγή. Η κα Θεοδοσία Χαρ. Κόκκινου – σήμερα 83 χρόνων, ( Ιδε φωτογραφία πιο κάτω ), κοπέλα τότε, δούλευε στην αποκάλυψη του χρυσού και εξιστόρησε πως μάζευαν το πολύτιμο μέταλλο, που βρισκόταν περίπου σε βάθος 3 μέτρων από την επιφάνεια της γης. Κρατώντας αξίνες, φτυάρια και άλλα εργαλεία οι εργάτες απομάκρυναν το πρώτο χώμα, στη συνέχεια αυτό που αποκαλούσαν « στουρνάρι », δηλαδή το μείγμα μου περιείχε ίχνη του πολύτιμου μετάλλου, το πολύ φτωχό, για να φτάσουν στην πολυπόθητη φλέβα χρυσού. Η φλέβα έφευγε με τις αξίνες και αποθηκευόταν αμέσως σε σακούλες που ζυγίζονταν και στη συνέχεια ράβονταν από τις γυναίκες επί τόπου. Το χρυσάφι έβγαινε σε τρεις ποιότητες, το πρώτο, αυτή η φλέβα ατόφια ήταν η πρώτη επιλογή που έφευγε αμέσως για εξαγωγή. Η δεύτερη και η Τρίτη ποιότητα έμεναν στο Μιτσερό και κατευθύνονταν στο εργοστάσιο του χρυσού που είχε ανεγερθεί από την ΑΕΕΧΠΛ στα βόρεια της κοινότητας, στους πρόποδες του βουνού Κριάτης για εμπλουτισμό. Σημειωτέον ότι όλοι οι εργαζόμενοι μέσα στο εργοστάσιο και στο εργοτάξιο, υποβάλλονταν σε συστηματικό έλεγχο κατά την έξοδό τους από το χώρο εργασίας, που πολλές φορές άγγιζε και τα όρια του εξευτελισμού, στην προσπάθεια των ιθυνόντων να περιορίσουν την κλοπή του πολυτίμου μετάλλου. Ερευνούσαν τα σκεύη του φαγητού, τις τσέπες, τα ρούχα, ακόμη και μέσα στο στόμα και στα μαλλιά έψαχναν για να βρουν το χρυσάφι που τυχόν να έκρυβαν οι εργάτες και οι εργάτριες.

Θεοδοσία Χαρ. Κόκκινου

Η Δύσκολη Περίοδος του Πολέμου 1939 – 1946

Η έναρξη του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου όμως, ανέτρεψε την ανοδική αυτή πορεία της μεταλλευτικής βιομηχανίας στην Κύπρο. Οι Ευρωπαϊκές αγορές έκλεισαν και η ζήτηση έπεσε στο ελάχιστο. (Από πολλούς λέχτηκε  ότι σκόπιμα είχαν κλείσει οι δουλειές και η ανεργία έφτασε σε πολύ ψηλά επίπεδα, για να υποχρεωθούν οι Κύπριοι να καταταγούν στο στρατό της τότε Βρετανικής Αυτοκρατορίας). Και παρά το γεγονός ότι οι πυρίτες έχουν ζήτηση κατά τη διάρκεια πολέμων  λόγω του υψηλού ποσοστού sulphuric acid (θειικό οξύ) που περιέχουν, που είναι απαραίτητο συστατικό των εκρηκτικών ), και παρά το ότι η Κύπρος ήταν η μοναδική παραγωγική χώρα της Αυτοκρατορίας της Αγγλίας, εν τούτοις οι εξαγωγές σημείωσαν ιδιαίτερη μείωση. Με την είσοδο της Ιταλίας στον πόλεμο, σχεδόν όλα τα μεταλλεία έκλεισαν και ένα μεγάλο μέρος του κυπριακού πληθυσμού βρέθηκε από τη μια μέρα στην άλλη χωρίς εργασία. Η ΑΕΕΧΠΛ μείωσε στο ελάχιστο την παραγωγή και μέχρι το τέλος του 1940 οι εγκαταστάσεις έκλεισαν τελειωτικά και μεταφέρθηκαν στο Βασιλικό.

Η Μετονομασία της Εταιρείας

Η μετονομασία της Εταιρείας έγινε στις 24 Μάιου 1948 με την εγγραφή της Εταιρείας και την έκδοση 150.000 μετοχών της μιας λίρας. Η συμφωνία που έγινε μεταξύ της ΕΜΕ και ΑΕΕΧΠΛ.,  προνοούσε ότι, 14,993 μετοχές δίνονται στην ΑΕΕΧΠΛ η οποία έναντι αυτού του ποσοστού, πωλεί στην ΕΜΕ όλες τις μεταλλευτικές επιχειρήσεις της στην Κύπρο.

Επαναδραστηριοποίηση της Εταιρείας στο Μιτσερό

Η επαναδραστηριοποίηση της Εταιρείας στο χωριό μας αρχίζει από το 1951. Διανοίγονται νέοι δρόμοι, γίνονται πλατείες ( οι περισσότερες δουλειές γίνονται με το χέρι « Με την μάτσα και το καλέμι, τον κασμά ( κούσπο) και το φτυάρι» ). Γίνονται έρευνες με σύγχρονα για την εποχή γεωτρύπανα. Οι νέες έρευνες έδειξαν κοιτάσματα πυρίτου, τα οποία στην συνέχεια η εταιρεία τα εκμεταλλεύτηκε με επιτυχία.

Το 1953 αρχίζει η υπόγεια εκμετάλλευση του μεταλλείου Κοκκινοπεζούλας και Κοκκινόγιας 

Η Κοκκινοπεζούλα σήμερα.               Η Κοκκινόγια σήμερα.

Όπως μας έχει διηγηθεί ο κ. Μιχάλης Κλαδευτηράς, αλλά και από ότι έχουν αφηγηθεί στα παιδιά τους και μας τα έχουν μεταφέρει σήμερα, οι μ. Κυπριανός Χριστοδούλου (1909-1994) και μ. Σταύρος Ματζήλας (1914-1985)

Μιχάλης Κλαδευτηράς	μ.  Σταύρος Ματζήλας	μ.  Κυπριανός Χριστοδούλου

που δούλεψαν στα υπόγεια του μεταλλείου της Κοκκινοπεζούλας και Κοκκινόγιας η ημερήσια εργασία,  ήταν η εξής : Οι εργάτες της βάρδιας κατέβαιναν στα υπόγεια ( το βάθος όπου βρίσκονταν οι πυρίτες ήταν περίπου 100μ. ) με τη βοήθεια του ανελκυστήρα. Εκεί στην υπόγεια γαλαρία άνοιγαν τα « νούμερα ». Προηγείτο η εργασία του ξυλοδέτη ( ποσικαδώρου στην κυπριακή διάλεκτο ) που έκτιζε το σκελετό από ξύλα του βουλιαμέντου. Η γαλαρία είχε περίπου 2 μέτρα ύψος και 2 μέτρα πλάτος. Τα νούμερα ανοίγονταν από τους φαλιαδώρους που έκαναν τις εκρήξεις ( φάλιες ) ενώ οι μεταλλωρύχοι ανέμεναν την έκρηξη μέσα στη γαλαρία. Στο κάθε νούμερο δούλευαν δυο μεταλλωρύχοι και περίπου ημερησίως άνοιγαν 40 νούμερα. Μόλις έσκαζε η φάλια γέμιζε ο χώρος τόση σκόνη που ο ένας δεν έβλεπε τον άλλο, αλλά επειδή οι εργάτες, πέραν του κανονικού ημερομισθίου, πληρώνονταν και εργολαβικά,  ο κόσμος ήταν σαν λυσσασμένος στη προσπάθεια του να κερδίσει μερικά γρόσια περισσότερα στο μεροκάματο, και μόλις έσκαγε η φάλια και αψηφώντας τη σκόνη οι μεταλλωρύχοι ορμούσαν στο χώρο για να γεμίσουν τα βαγόνια. Το μεροκάματο ήταν 8 βαγόνια. Από τις εκρήξεις δημιουργούνταν μεγάλα « χάη » ύψους πολλές φορές μέχρι και πενήντα μέρων, κάτω από τα οποία οι μεταλλωρύχοι ήταν αναγκασμένοι να εργάζονται για να μεταφέρουν το μετάλλευμα έξω από τη γαλαρία για να μεταφερθεί για εμπλουτισμό. Τα πρώτα 8 βαγόνια ήταν το μεροκάματο. Όποιοι κατάφεραν να βγάλουν 12 βαγόνια πληρώνονταν extra 12 γρόσια το ένα, όσοι έβγαζαν 15 βαγόνια 15 γρόσια. Όσοι κατάφερναν να βγάλουν περισσότερα από 15 βαγόνια, το κάθε βαγόνι πληρωνόταν με 2 σελίνια επιπλέον. Πολλοί έβγαλαν μέχρι και 40 με 50 βαγόνια τη μέρα, πράγμα βέβαια που πλήρωσαν ακριβά με την ίδια τους τη ζωή, γιατί η σκόνη που ανάπνεαν ήταν η αιτία της πνευμοκονίασης, αρρώστιας που κυριολεκτικά θέρισε τον πληθυσμό των χωριών γύρω από το Μιτσερό, αλλά και των χωριών της Πιτσιλιάς.
Εάν κάποιος σήμερα επισκεφτεί στη περιοχή της Πιτσιλιάς τις κοινότητες της Πλατανιστάσας και Άλωνας στην επαρχία Λευκωσίας,  θα βρει στο κατώφλι του σπιτιού των, μαυροφορημένες γριούλες με μαύρες μανδήλες, χήρες θύματα της αλόγιστης διαχείρισης των υπευθύνων των εργασιών της Εταιρείας , που είχαν χάσει τους συζύγους των. Φυσικά πέρασαν πολλά χρόνια για να διαγνωσθεί η επάρατη νόσος των μεταλλωρύχων, η Πνευμοκονίαση, που θέρισε κυριολεκτικά πέραν από το μισό πληθυσμό σε άρρενες των πιο πάνω χωριών και λήφθηκαν, αργότερα,  προστατευτικά μέτρα ασφαλείας των εργαζομένων, όμως το κακό είχε γίνει. Και μέσα στα νεκροταφεία σήμερα των δύο αυτών Κοινοτήτων, κάτω από τη σκιά των πυκνοφυτεμένων κυπαρισσιών,  θα βρεις σταυρούς και μνήματα ανθρώπων που σε πολύ νεαρή ηλικία 18 – 30 χρόνων και στη προσπάθεια τους να ζήσουν τις οικογένειες τους , έδωσαν ότι πολυτιμότερο είχαν, τη ζωή τους, για να κερδίσουν μερικά γρόσια παραπάνω και να θρέψουν τα παιδιά τους.    

Οι άνθρωποι έμεναν οκτώ ώρες μέσα σ’ αυτά τα « βουλιαμέντα » που έμοιαζαν με υπόγειους τάφους και είχαν το ύψος εκκλησιάς, όπως μας έλεγε ο κ. Μιχάλης, ενώ οι φαλιαδώροι έβγαιναν από αυτά μαύροι, όπως το κάρβουνο. Το μετάλλευμα έβγαινε μέσα στα βαγόνια,  και έφευγε προς τις « αβάτζες», και από εκεί προς το πλυντήριο, στις αβάκες πλυντηρίου όπου σπαζόταν στην αρχή με τη μάτσα και στη συνέχεια συνθλιβόταν με τα μηχανήματα. Μετά τον εμπλουτισμό του στο πλυντήριο Μιτσερού φορτωνόταν για το Καραβοστάσι και μετά το 1974 για το Βασιλικό. Η υπόγεια παραγωγή των μεταλλείων ήταν χρονικά περιορισμένη. Οι εκρήξεις και η απομάκρυνση της γης με το πολύτιμο μετάλλευμα, το άνοιγμα νέων γαλαριών και ανοιγμάτων ( νούμερα ) έκανε το όλο χώρο επικίνδυνο πια λόγω του σκασίματος του εδάφους. Το μεταλλείο της Κοκινοπεζούλας δούλεψε υπόγεια από το 1953 μέχρι το 1959 και στη συνέχεια οι εργασίες γίνονταν στην επιφάνεια.

Αρκετοί κάτοικοι της κοινότητας μας εργάστηκαν στα υπόγεια Κοκκινοπεζούλας και Κοκκινογιών όπως ο Ιερεμίας Κολοκοτρώνης, Νέστορας Δαμιανού, Κυπριανός Χριστοδούλου, Νικόλας Μούδουρος, Γεώργιος Κουτσιής, Μιχάλης Κλαδευτηράς, Παύλος Βασιλείου, Χρυσόστομος Καττσιάρτος, Κυριάκος Κάρικος, Σταύρος Ματζήλας, Βασίλης Χ΄΄ Γεωργίου, Ανδρέας Χ΄΄ Μηνάς, Μιχαήλ Βασιλείου, Προκόπης Γαβριάς, Κώστας Βρακάς, Κωστής Τσιόλης, Γεώργιος Γαβριήλ Κατζιάρης, Χριστόδουλος Ν. Φώστηρος κ.α. 

Πολλοί από τους εργάτες δεν άντεξαν τη δύσκολη εργασία. Η υγεία πολλών κλονίστηκε και αναγκάστηκαν να αναζητήσουν άλλες εργασίες. Πάρα πολλά τα θύματα και οι επιπτώσεις που είχε η πνευμοκονίαση στην υγεία των εργαζομένων . Τυχεροί θεωρούνταν όσοι μετά από την καθιερωμένη ακτινογραφία θώρακος (X-Rays) που υποβάλλονταν, η διάγνωση έδειχνε ότι οι πνεύμονες τους είχαν κλείσει κατά ένα ποσοστό από 40 – 80%, οπότε έπαιρναν μια σύνταξη αναπηρίας ανάλογη με το πόσο είχαν κλείσει οι πνεύμονες τους. Και έβλεπες μέσα στα καφενεία και στους δρόμους του χωριού άνδρες νέους και μεσήλικες οι οποίοι δεν μπορούσαν να κάνουν πέντε βήματα και λαχάνιαζαν και κοκκίνιζε το πρόσωπο τους από την προσπάθεια να πάρουν μια βαθειά ανάσα οξυγόνου, γιατί τα πνεμόνια τους είχαν ήδη λειώσει από την ανελέητη προσπάθεια, και αυτό ήταν το φταίξιμο τους, να δουλέψουν για το ψωμί του σπιτικού τους με οποιοδήποτε τίμημα.
Οι πρώτοι νεκροί από την κοινότητα μας από την πνευμοκονίαση ήταν ο Κυριάκος Τσαγγάρης και ο Γαβριήλ Σταύρου.

Κυριάκος Τσαγγάρης	Γαβριήλ Σταύρου

Η Απεργία του 1956

Το 1959 αρχίζει η αποκάλυψη του μεταλλείου Κοκκινοπεζούλας. Όπως μας διηγήθηκε ο μάστρε Γιαννής Σωτηρίου, οποίος εργάστηκε από 15 χρονών στο υπόγειο μεταλλείο της Φουκάσας με μεροκάματο ενάμισι σελίνι και στα 18 του χρόνια στα υπόγεια του Μαυροβουνίου και της Καλαβασού, το 1959 έφεραν τα πρώτα Excavators

και με την καθοδήγηση των Θεοδούλου Αχνιώτη και Κυριάκου Μεσαρίτη , οι Γιάννης Σωτηρίου, Κυριάκος Αθανάση και Χαράλαμπος Αθανάση, τα συναρμολόγησαν και εκπαίδευσαν το προσωπικό για τη λειτουργία και συντήρησή τους.   Στο όμορφο δάσος του βουνού αυτού, δίπλα στην κοινότητά μας σε λίγες μέρες τα tractors, οι bulldozers και τα excavators δημιούργησαν τα πρώτα πατώματα για την επιφανειακή εξόρυξη των μεταλλευμάτων. Τα μπάζα  ( όσα χώματα δεν είχαν μετάλλευμα ή ήταν πολύ μικρή η περιεκτικότητα των σε μετάλλευμα, μετακινούνταν δίπλα ( τα σημερινά υπολείμματα ) και το υπόλοιπο μετάλλευμα φορτωνόταν για το πλυντήριο Μιτσερού για εμπλουτισμό. Στην αποκάλυψη του μεταλλείου Κοκκινοπεζούλας  εργάστηκαν οι συγχωριανοί μας Κυριάκος Παπαναστασίου, Μόδεστος Κυριάκου, τα αδέλφια Αναστάσης και Κυριάκος Κυπριανού, Ανδρέας Μαθιατίτης, Χαράλαμπος Φλαούνας, Ανδρέας Φλαούνας κ.ά. 

Εργοστάσιο Εμπλουτισμού Μεταλλευμάτων Μιτσερού

Το 1954 άρχιζε να κτίζεται βόρεια του χωριού μας το εργοστάσιο εμπλουτισμού των μεταλλευμάτων ( γνωστό ως το πλυντήριο Μιτσερού ) με επίβλεψη Γερμανών επιστημόνων. Πολύ σύγχρονο για την εποχή εκείνη. Το εργοστάσιο λειτούργησε το 1956. Κτίστηκε στην περιοχή για να εμπλουτίζονται τα διάφορα μεταλλεύματα ( χαλκός – σιδηροπυρίτης - χρυσάφι – ασήμι κ.α. ) κοντά στο τόπο της εξόρυξης τους για να μειωθούν τα κόστα. Το εργοστάσιο αυτό εμπλούτιζε μεταλλεύματα μέχρι το 1989. Από το 1989 μέχρι σήμερα εργάζεται σαν λατομική μονάδα. Παράγονται οικοδομικά υλικά όπως Άμμοι, Σκύρα, Ασβέστης. Παράγεται επίσης και Μπεντονίτης.

Τα Μεταλλεία Μιτσερού και ο ρόλος τους κατά την διάρκεια του αγώνα 1955 – 1959

Τα μεταλλεία του Μιτσερού βρίσκονταν στο απόγειο της δραστηριότητας του κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα. Σύμφωνα με τις διηγήσεις, είναι βέβαιο ότι η διεύθυνση της Εταιρείας ήταν μυημένη στους στόχους και τους σκοπούς του αγώνα και συνέβαλε τα μέγιστα στην προμήθεια δυναμιτών, προς τους αγωνιστές για τις ανάγκες του αγώνα. Λέγεται μάλιστα ότι τον Οκτώβριο του 1954, πριν ξεσπάσει ο αγώνας της ΕΟΚΑ, ο Κωνσταντίνος Μαγγλής απέστειλε με μυστική αποστολή τον διευθυντή του κ. Χαράλαμπο Μαραγκό στη Ρόδο και στην Κω, για να στρατολόγηση νησιώτες εκπαιδευμένους στα θέματα των εκρήξεων. Οι ειδικοί αυτοί αξιοποιήθηκαν στο μεταλλείο του Μιτσερού, και δίδαξαν στους Κύπριους την τεχνική των εκρήξεων. Από τις διηγήσεις των ανθρώπων του Μιτσερού υπολογίζεται ότι περίπου 140.000 ράβδοι δυναμίτιδα βγήκαν από το μεταλλείο του Μιτσερού στα χρόνια του αγώνα. Σημειωτέον ότι ο δυναμίτης ήταν Αυστριακής  κατασκευής της μάρκας NOBEL.

Μας διηγούνται οι τεχνίτες από το Μιτσερό ( κ. Αριστοτέλης Σταύρου και κ. Τάκης Κακουλής ), που όντας μέλη της οργάνωσης έζησαν από κοντά τους τρόπους με τους οποίους οι δυναμίτες αυτοί έβγαιναν από το μεταλλείο. Σύμφωνα με τις εξιστορήσεις τους, τα μεταλλεία του Μιτσερού προμήθευαν την οργάνωση της ΕΟΚΑ με τα αναγκαία εκρηκτικά. Για να μπορέσει να φέρει σε πέρας ένα τόσο επικίνδυνο έργο, η οργάνωση μύησε τους Διευθυντές ( Χαράλαμπο Μαραγκό, Δημήτρη Οικονόμου, και Δεντρινό ) τους Αρχιεπιστάτες αλλά και τους ίδιους τους φαλιαδώρους, ενώ ένα πλήθος άλλων ατόμων γνώριζαν τις κινήσεις εντός και εκτός του μεταλλείου. Απαραίτητη προϋπόθεση για να πετύχουν οι επιχειρήσεις εξαγωγής των ράβδων δυναμίτιδας ήταν πρώτα – πρώτα η απόλυτη εχεμύθεια, αλλά και οι γνώσεις για τα εκρηκτικά που συνοδευόταν από ένα τεράστιο αίσθημα ευθύνης λόγω του επικίνδυνου χαρακτήρα των επιχειρήσεων. Μερικοί από τους μυημένους ο Γιώργος Ζέρβας, ο Κυριάκος Κακουλής ( Κοκόνιας ), ο Ιερεμίας Κολοκοτρώνης, ο Νίκος Τερεζόπουλος. Οι φαλιαδώροι, αυτοί που κυριολεκτικά έπαιζαν κάθε φορά τη ζωή τους κορώνα – γράμματα ήταν ο Ανδρέας Αργυρίδης από τον Πολύστυπο, ο Κυριάκος Παλαίχωρος από την Πλατανιστάσσα, ο Κυριάκος Σταυρινού από τα Λειβάδια Πιτσιλιάς, ο Αντρέας Πίσσης από το Αληθινού, ο Ευριπίδης Μιχαήλ από τα Λειβάδια Πιτσιλιάς και ο Δημοσθένης Μηλιδώνης από τον Ξυλιάτο. Μυημένοι ήταν επίσης οι επιστάτες, οι αποθηκάριοι, οι οδηγοί του τρένου και μια πληθώρα ανθρώπων του αγώνα.

Προς το τέλος του 1955, ομάδα αγωνιστών της  ΕΟΚΑ έκανε ένοπλη έφοδο στο Μεταλλείο του Μιτσερού, έδεσε και ακινητοποίησε  τον φύλακα τον Λαζαρή Μετέ από το Μιτσερό και πήρε σημαντική ποσότητα εκρηκτικών. Μετά την έφοδο στις αποθήκες των εκρηκτικών, είχαν επιβληθεί στους κατοίκους περιορισμοί και ενισχύθηκαν  τα μέτρα ασφάλειας μέσα στο ίδιο το μεταλλείο. Η παρουσία των Άγγλων αυξήθηκε με την δημιουργία στρατοπέδου γύρω από τις αποθήκες των εκρηκτικών στην περιοχή της Γεροπαλλούρας. 

Υστερόγραφο :  Η εργασία της καταγραφής της ιστορίας καθώς και της λήψης φωτογραφιών των μεταλλείων του χωριού μας, έγινε από τα μέλη του Κοινοτικού Συμβουλίου Μιτσερού Πολύκαρπου Κλαδευτηρά και Χριστόδουλου Κυπριανού. Θερμές ευχαριστίες προς την κυρία Άννα Μαραγκού από τη Λευκωσία για την πολύτιμη βοήθεια και συνδρομή της 

Ιωάννης Σωτηρίου	Κυριάκος Κάρικος	Λοϊζος Βουρβουλλάς

Παραθέτουμε κατωτέρω αποσπάσματα και αναφορές στη οργάνωση και λειτουργία της Ελληνικής Μεταλλευτικής Εταιρείας κατά το έτος 1950.